Playing Kafka

3 Haziran 1924’te hayata gözlerini yuman Franz Kafka, ardında tamamlanmamış romanlar değil, tamamlanmamış sorular bıraktı. Onun metinleri bir hikâye anlatmaktan öte, insanın varoluşuna yöneltilmiş sessiz ama ısrarcı bir sorguya dönüşür. Kafka’yı okumak bir olay örgüsünü takip etmek değil; görünmez bir mahkemenin içine girmek gibidir. Bu nedenle Dava, Babaya Mektup ve Şato yalnızca üç ayrı metin değildir. Bunlar, otoritenin üç farklı yüzünü gösteren bir varoluş üçlemesidir. Birinde insan neyle suçlandığını bilmeden yargılanır. Birinde suç duygusunun kökeni çocuklukta aranır. Birinde ise ulaşılmak istenen merkez sürekli geri çekilir. Kafka’nın anısına bu satırları yazarken, onu bir “karamsar yazar” olarak değil; otoritenin ontolojisini en çıplak haliyle ortaya koyan bir düşünür olarak okumayı tercih ediyorum. Çünkü Kafka’nın asıl meselesi umutsuzluk değil, insanın kendi varoluşunu meşrulaştırma çabasıdır. [h2] Var Olmak Bir Suç Mudur? – Dava [/h2] Kafka’nın Dava’sı, suçun eylemle değil, varoluşla ilişkilendirildiği bir dünyanın kapısını aralar. Josef K. bir sabah tutuklanır; fakat neyle suçlandığını asla öğrenemez. Bir suçlama vardır ama suçun içeriği yoktur. İşte metnin ontolojik kırılması burada başlar: Eğer suç tanımsızsa, savunma nasıl mümkündür? Bu noktada mesele hukuk değil, meşruiyettir. Dava, bireyin kendi varlığını sürekli açıklamak zorunda bırakıldığı bir düzeni gösterir. Josef K. mahkemeye karşı değil, belirsizliğe karşı mücadele eder. Otorite görünmezdir; ama işleyişi kesindir. Mekânlar kapalıdır, koridorlar uzundur, odalar dar ve havasızdır. Fiziksel sıkışmışlık, varoluşsal sıkışmışlığın yansımasına dönüşür. Dava’da mahkeme sadece bir kurum değildir; bir atmosferdir. İnsanların yüzleri net değildir, kurallar tam açıklanmaz, süreç şeffaf değildir. Bu belirsizlik, otoritenin gücünü artırır. Tanımlanamayan güç, karşı konulamaz hâle gelir. Çünkü neye karşı durulacağı bilinmez. Bu noktada soru yeniden ortaya çıkar: Var olmak bir suç mudur? Kafka kesin bir cevap vermez. Ancak şunu gösterir: Eğer sistem, bireyin varlığını sürekli denetim altında tutuyorsa, suç kavramı eylemden kopar ve varoluşsal bir boyuta taşınır. [b] İnsan, yalnızca yaptığıyla değil, olduğu şeyle de yargılanabilir. [/b] Josef K.’nin trajedisi ise sistemin gücü değil; o gücün çoktan içselleşmiş olmasıdır. [h2] Otoritenin Doğduğu Yer – Babaya Mektup [/h2] Babaya Mektup, dışsal bir mahkemeyi değil, onun kökenini gösterir. Burada yargı kamusal değildir; doğrudan evin içindedir. Kafka, babasına hitap ederken aslında bir figürü değil, bir otorite biçimini analiz eder. Eser boyunca belirgin olan şey fiziksel şiddetten çok, ölçüsüz bir emir-komuta hissidir. Baba yalnızca bir ebeveyn değil; doğruyu, yanlışı ve değeri belirleyen ilk merkezdir. Çocuk için dünya, önce onun sesiyle anlam kazanır. Bu nedenle eleştiri yalnızca eleştiri olarak kalmaz; kimliğe dönüşür. Eğer Dava’da birey neyle suçlandığını bilmeden yargılanıyorsa, burada suç duygusunun tohumu atılır. Otorite dışarıdan gelmez; içselleştirilir. Korku ise zamanla dışsal bir tehdide değil, kişinin kendi benliğine yerleşir. Babaya Mektup, bir hesaplaşma metni değildir yalnızca. Aynı zamanda şu sorunun izini sürer: İnsan, kendisini ilk kez kimin gözünden yargılamayı öğrenir? [b] Dışarıdaki mahkeme, aslında çok daha önce kurulmuş olanın yalnızca genişlemiş hâlidir. [/b] [h2] Varoluşun Kapısında Beklemek – Şato [/h2] Şato, artık suçun değil, merkezin varlığının problemidir. Burada birey yargılanmaz; fakat kabul de edilmez. K., köye gelir ve şatoya ulaşmak ister. Ona bir görev verildiği söylenir, fakat bu görev hiçbir zaman kesinlik kazanmaz. Süreç işler, fakat hiçbir zaman tamamlanmaz. Eğer Dava’da suç tanımsızsa, burada otorite belirsizdir. Şato görünür; fakat erişilemezdir. İnsanlar ona göre konuşur, davranır ve konum alır. Ancak merkezin kendisi hiçbir zaman doğrulanmaz. Bu durum otoriteyi zayıflatmaz; aksine güçlendirir. Çünkü belirsiz olan, sorgulanamaz hâle gelir. K.’nin mücadelesi bir yere ulaşma çabası gibi görünür. Oysa mesele mekânsal değil, ontolojiktir. Sorun şatoya varmak değil, varışın mümkün olup olmadığıdır. Sürekli ertelenen kabul, bireyi askıda bırakır. Ne dışlanır ne de gerçekten kabul edilir. [b] Bu ara hâl, bireyin kendi varlığını askıya almasına yol açar. [/b] Dava’da birey neyle suçlandığını bilmez. Babaya Mektup’ta bu yargının ilk biçimiyle karşılaşırız. Şato’da ise yargının da ötesinde bir boşluk belirir: Merkezin kendisi belirsizdir. [b] İnsan davranışlarını bir otoriteye göre düzenler; fakat o otoritenin varlığı asla doğrulanmaz. [/b] Bu nedenle Şato, bir sistem eleştirisinden çok daha fazlasıdır. O, anlamın hiçbir zaman sabitlenemediği bir dünyayı gösterir. Bu durum, bireyi yalnızca sistem karşısında değil, kendi varlığı karşısında da askıda bırakır. Hem bu kitapları okumuş, hem de oyun uyarlamalarını deneyimlemiş biri olarak şunu gördüm: Kafka’nın dünyası yalnızca okunacak bir dünya değil; içine girildiğinde insanı rahatsız eden bir alan. Metinlerde hissettiğim şeyle oyunlarda karşılaştığım atmosfer aynı yerden besleniyordu: Sürekli bir açıklama zorunluluğu, bitmeyen bir bekleyiş ve hiçbir zaman tam olarak ulaşılmayan bir merkez. Dava’da insanın varlığının bile sorgulanabileceğini gördüm. Babaya Mektup’ta bu sorgunun nerede başladığını fark ettim. Şato’da ise ulaşmaya çalıştığımız şeyin gerçekten var olup olmadığını düşünmek zorunda kaldım. Kafka’yı çözmeye çalıştığımda bana net cevaplar vermedi. Ama şunu hatırlattı: İnsan, çoğu zaman dışarıdaki sistemle değil, kendi içinde kurduğu mahkemeyle mücadele ediyor. Kafka’nın gücü tam da burada yatıyor. O bize yeni bir dünya kurmuyor; zaten içinde yaşadığımız dünyanın görünmeyen tarafını gösteriyor. [b] Bu, rahatsız edici olduğu kadar insani. [/b]